ศาสตราจารย์ ดร. เอี่ยม ฉายางาม ตอนที่ 5

ศาสตราจารย์ ดร.วิจิตร ศรีสอ้าน เป็นอธิการบดีผู้ก่อตั้ง มสธ ท่านดำรงตำแหน่งอธิการบดีสองสมัยตั้งแต่ปี 2521 เรื่อยมาจนถึงปี 2530 …ท่านอาจารย์เอี่ยมเข้ามารับตำแหน่งอธิการบดีต่อจากอาจารย์วิจิตรในปี 2530 เป็นต้นมา …ต้องเล่าให้ฟังว่า ในช่วงเวลาที่มีการสรรหาอธิการบดีคนใหม่มาแทนอาจารย์วิจิตรที่กำลังจะหมดวาระตอนนั้น พวกเราที่ทำงานกองแผนงาน ซึ่งต้องทำงานคลุกคลีกับผู้บริหารเป็นส่วนใหญ่ รวมทั้งทำงานอยู่กับข้อมูลด้านต่างๆ ของมหาวิทยาลัยทั้งหมด พวกเรามองกันว่าคนที่เหมาะสมมากที่สุด (ในสายตาของพวกเรา) ก็คือท่านอาจารย์ทองอินทร์ และเราก็เดาและเก็งกันอย่างนั้นจริงๆ …อันนี้ก็คงตามประสาของลูกน้องที่ย่อมมองว่านายของตนดีและเหมาะสมนั่นเอง แต่เมื่อกระบวนการสรรหาอธิการบดีเสร็จสิ้นลง เราก็ได้ทราบว่าท่านอาจารย์เอี่ยมคือคนที่จะได้รับการโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งอธิการบดีของ มสธ คนที่สองต่อจากท่านอาจารย์วิจิตร

ผมสารภาพตรงๆ เลยว่า ในช่วงเวลานั้น ผมยังไม่คิดว่าท่านอาจารย์เอี่ยม (อาจารย์สอนหนังสือผมมานี่แหละ…เข้าตำราลูกศิษย์คิดไม่ดีกับครู) จะสามารถทำหน้าที่อธิการบดีของ มสธ ได้ เหตุผลประการแรก อาจเป็นเพราะข้อจำกัดในทางความคิดของผมเอง คือว่า ช่วงเวลานั้นความคิดของผมคงยังไม่พัฒนาไปมากเท่าไหร่ ความเข้าใจในพื้นฐานของกฎธรรมชาติยังไม่ดีพอ ผมจึงมองสิ่งต่างๆ รอบตัวแบบสุดขั้ว โดยเฉพาะอย่างยิ่งยังขาดความเข้าใจในธรรมชาติของมนุษย์ ที่ไม่มีใครสมบูรณ์ไปซะทั้งหมด ในทำนองว่า คนที่เราคิดว่าดี เขาก็มีข้อบกพร่องอีกมากมาย ขณะที่คนที่เราคิดว่าเขาแย่ ก็ยังมีส่วนดีให้เห็นอยู่มากพอสมควร ด้วยข้อจำกัดในการรับรู้ถึงการทำงานของท่านอาจารย์เท่าที่ผ่านมา ผมจึงคิดว่าท่านยังไม่น่าจะเหมาะกับตำแหน่งอธิการบดี ประการที่สอง จากบทบาทของรองอธิการบดีแต่ละคนที่ผมรับรู้ เนื่องจากทำงานใกล้ชิดกับรองวางแผนซะเป็นส่วนใหญ่ ได้เรียนรู้แนวคิดเรื่องการทำแผนจากอาจารย์ทองอินทร์มามาก ประกอบกับไม่ได้คลุกคลีทำงานร่วมกับท่านอาจารย์เอี่ยม ก็เลยอยากให้อาจารย์ทองอินทร์ได้เป็นอธิการบดี ประมาณนั้นแหละครับ ดังนั้น พอท่านอาจารย์รับตำแหน่งอธิการบดี พวกเราในกองแผนก็คิดไปว่าแล้วนี่ มสธ จะไปกันยังไง จะไหวไหม อะไรทำนองนี้ ผมนั้นคิดมากไปกว่านั้นด้วยซ้ำว่า เอ แล้วอาจารย์วิจิตรท่านคิดอะไรของแกนะ ทำไมจึงไม่สนับสนุนให้อาจารย์ทองอินทร์เป็นล่ะ ทำไมมาเป็นท่านอาจารย์เอี่ยมล่ะ …เมื่อกาลเวลาผ่านไป สิ่งที่เราเห็นอาจจะไม่เป็นจริง สิ่งที่เป็นจริง เราอาจจะยังไม่ได้เห็น ก็เป็นได้…(โปรดติดตามตอนต่อไป)

ศาสตราจารย์ ดร.เอี่ยม ฉายางาม ตอนที่ 4

อย่างที่เล่าให้ฟังว่าหลังจากที่ผมเข้ามาทำงานที่ มสธ. ก็ไม่ได้มีโอกาสทำงานกับท่านอาจารย์สักเท่าไรนัก เนื่องจากผมไม่ได้อยู่ในสายงานวิชาการที่ท่านรับผิดชอบอยู่ จะได้มีโอกาสเห็นท่านอาจารย์ก็ต่อเมื่อต้องเข้าร่วมประชุมในคณะกรรมการบางชุดของมหาวิทยาลัยเท่านั้น ที่ได้เห็นท่านอาจารย์มากหน่อยก็ในการประชุมเพื่อจัดทำแผนปฏิบัติการประจำปี ...ในอดีตการประชุมแผนปฏิบัติการประจำปีของมหาวิทยาลัยถือเป็นกิจกรรมที่มีความสำคัญมาก จะว่าไปก็ทำนองเดียวกับการทำแผนยุทธศาสตร์ประจำปีของมหาวิทยาลัยนั่นแหละ เพราะมีการพิจารณากันตั้งแต่นโยบายของมหาวิทยาลัยในแต่ละปีว่าจะไปในทางใด มีการพิจารณาเป้าหมายด้านการศึกษาของมหาวิทยาลัยทั้งหมด โดยเฉพาะเป้าหมายการรับนักศึกษา เป้าหมายผู้สำเร็จการศึกษา เป้าหมายการผลิตและเปิดสอนชุดวิชา เป้าหมายการผลิตสื่อการสอนต่างๆ ถือได้ว่าเป็นกิจกรรมประชุมที่ใหญ่ที่สุดของมหาวิทยาลัย เพราะทุกหน่วยงานจะต้องเข้าร่วมประชุมโดยพร้อมเพรียงกัน รวมทั้งรองอธิการบดีทุกฝ่าย ...เท่าที่ผมได้เห็นจากการประชุมแผนปฏิบัติการประจำปีในอดีต ก็คือท่านอาจารย์ในฐานะรองอธิการบดีฝ่ายวิชาการเข้าร่วมการประชุม แต่ท่านไม่ได้มีบทบาทในการแสดงความเห็นในที่ประชุมมากสักเท่าไรนัก คนที่พูดในที่ประชุมมากที่สุดในที่ประชุมก็คงไม่พ้นอธิการบดี (ศ.ดร.วิจิตร ศรีสอ้าน) กับรองอธิการบดีฝ่ายวางแผน (รศ.ดร. ทองอินทร์ วงศ์โสธร) เรียกว่าท่านอาจารย์อภิปรายในที่ประชุมไม่มากนัก แต่ท่านยังคงสูบบุหรี่อยู่เช่นเดิม อย่างไรก็ตามมีเกร็ดที่อยากเล่าให้ฟังว่า ในที่ประชุมครั้งหนึ่งมีการอภิปรายกันว่าสีประจำมหาวิทยาลัยคือสีเขียวทองนั้น เมื่อจะต้องเอาไปใช้ในการจัดทำเอกสารข้าวของต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับมหาวิทยาลัย เราจะเลือกใช้โทนสีเช่นไร สีทองดูไม่ใคร่มีปัญหามากนัก มาตกหนักก็ที่สีเขียว ว่าสีเขียวที่ว่านี้เขียวแบบไหน ...ก่อนนั้นเรายังไม่ได้ย้ายมาที่บางพูด เมืองทองธานี ยังเร่ร่อนขอยืมอาคารเขาทำงานอยู่ จึงยังไม่มีต้นปาริชาติที่เราพอยกตัวอย่างสีเขียวจากใบของต้นปาริชาติได้... อภิปรายกันไปอภิปรายกันมา ก็มาจบลงตรงที่ท่านอาจารย์ก็ยกกล่องบุหรี่ Dunhill ขึ้นมาเป็นตัวอย่างแล้วเสนอว่าน่าจะเป็นเขียวแบบกล่องบุหรี่ดันฮิลนี่แหละ เป็นสีเขียวหัวเป็ดอย่างที่ใช้กันมาถึงปัจจุบัน

ท่านอาจารย์เอี่ยมเป็นคนที่ค่อนข้างให้ความสำคัญกับความเป็นระเบียบเรียบร้อย กาลเทศะ ความสมบูรณ์แบบอะไรทำนองนี้ รวมกับบุคลิกของท่านที่สมาร์ท เนี๊ยบไปหมดตั้งแต่ศรีษะจรดเท้า ทำให้ท่านดูเป็นคนที่เข้าถึงได้ยาก (ในการรับรู้ของผม) ออกจะดุด้วยซ้ำไป (ไม่เหมือนตอนที่เรียนประวัติศาสตร์อังกฤษกับท่านเลยแฮะ) แล้วเวลาที่ท่านออกแนวดุนั้น น่าเกรงหยอกเมื่อไหร่เล่า ผมเคยเห็นท่านตำหนิผู้บริหารระดับกองในสำนักงานอธิการบดีครั้งหนึ่งสมัยที่ยังอยู่ทบวงมหาวิทยาลัย ชั้น 12 บอกได้ว่าน่ากลัวจริงๆ ...ผมคงไม่เอ่ยถึงนามของท่านที่ถูกตำหนิหรอกครับ และก็จำไม่ได้ว่าเป็นเรื่องอะไร แบบว่าท่านถามเลยต่อหน้าทำนองว่า "อยู่ในตำแหน่งนี้ (หัวหน้ากอง) แฮ๊ปปี้ดีไม๊" ในความคิดของผม ท่านกำลังบอกว่าเดี๋ยวก็จะไม่ได้อยู่หรอก อย่างนั้นจริงๆ ถึงได้บอกว่าเมื่อได้เห็นตอนนั้น เลยออกจะกลัวท่านอยู่นิดๆ เหมือนกัน ตอนนั้นคิดแต่เพียงว่าโชคดีแฮะที่ไม่ได้อยู่ในสายงานของท่าน... (โปรดติดตามตอนต่อไป)

ศาสตราจารย์ ดร. เอี่ยม ฉายางาม ตอนที่ 3

...หลังจากออกมาจากมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ผมมีโอกาสได้มาพบท่านอาจารย์อีกครั้งที่ มสธ. ตอนนั้นปี 2523 วันที่ผมมารายงานตัวเพื่อโอนมาทำงานที่ มสธ. วันนั้นผมก็เห็นท่านนั่งทำงานอยู่ที่ชั้น 6 อาคารบริษัทเดินอากาศไทย ตรงผ่านฟ้าอยู่แล้ว ดูสภาพห้องทำงานของท่านในฐานะรองอธิการบดีฝ่ายวิชาการในเวลานั้นแล้ว ถือว่าคับแคบมาก ถ้าใครเคยมีประสบการณ์ทำงาน มสธ. ตรงชั้น 6 อาคารบริษัทเดินอากาศไทยตอนนั้นจะทราบดีถึงสิ่งผมพยายามบรรยายตรงนี้ คือสภาพที่ทำงานที่นั่นค่อนข้างคับแคบ เมื่อต้องเอาสำนักงานอธิการบดีทั้งหมดไปไว้ที่นั่น บวกกับเอารองอธิการบดีอีก 3 คนมานั่งรวมด้วยก็เลยยิ่งทำให้แน่นกันไปใหญ่ ...ท่านอาจารย์ในฐานะรองอธิการบดีฝ่ายวิชาการยังคงดูภูมิฐานเหมือนที่เคยเป็นมา การแต่งกายเนี๊ยบมากๆ และมักจะเห็นอาจารย์สวมสูทอยู่เสมอ ที่สำคัญอาจารย์ก็ยังคงสูบบุหรี่ดันฮิลเหมือนเดิม เพียงแต่คราวนี้เวลาอาจารย์จะสูบ จะไปสูบข้างนอกห้องทำงาน ตรงระเบียงด้านนอก เข้าใจว่าอาจารย์คงไม่อยากให้ควันบุหรี่รบกวนคนอื่นที่นั่งทำงานอยู่ด้วยกัน

ผมมาทำงานที่ มสธ. เมื่อปี 2523 ภารกิจแรกที่ได้รับคือเป็นเลขานุการให้กับรองอธิการบดีฝ่ายวางแผน คือท่าน รศ.ดร.ทองอินทร์ วงศ์โสธร แต่อย่างที่เคยเขียนไว้ว่าผมเป็นเลขาแบบแปลกๆ คืออาจารย์ทองอินทร์กลับให้ผมมาช่วยงานที่กองแผนงานซะเป็นส่วนใหญ่ มีบ้างที่อาจารย์เรียกใช้เป็นส่วนตัว แต่น้อยมากๆ ส่วนใหญ่เป็นงานที่ทำให้กับกองแผนงานในตอนนั้น ดังนั้นจึงไม่ได้มีโอกาส interact ในด้านการทำงานกับท่านอาจารย์เอี่ยมสักเท่าไรนัก เนื่องจากคนละสายงาน แต่ก็เห็นหน้ากันทุกวัน ท่านก็ทักทายปราศรัยบ้างตามสมควร ท่านจำผมได้ว่าคือลูกศิษย์ของท่านในชั้นประวัติศาสตร์อังกฤษที่มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เพียงท่านจำผมได้แค่นั้น ผม...ในเวลานั้น...ก็มีความสุขแล้ว อย่างน้อยอาจารย์ที่เคยสอนเราและที่เราเคยดมควันบุหรี่ท่านจำเราได้ ก็โอเคแล้วครับ ...แต่เท่าที่รับรู้ในเวลานั้น ดูเหมือนท่านจะเป็นคนไว้ตัวมากกว่าเดิม (ตามความเห็นของผม) รวมทั้งออกจะมีลักษณะที่เข้าถึงยาก ทั้งนี้อาจเป็นเพราะบุคลิกของท่านด้วยที่ไม่ใช่คนพูดมากนัก ท่านเป็นรองอธิการบดีที่เงียบที่สุดในบรรดา 3 คนที่ผมรู้จักในตอนนั้น รวมกับท่าทางที่ดูภูมิฐานและสมาร์ทมากๆ ทำให้เรารู้สึกเกรงๆ และออกกลัวๆ ท่านอยู่พอสมควร ...(โปรดติดตามตอนต่อไป)

ศาสตราจารย์ ดร.เอี่ยม ฉายางาม ตอนที่ 2

...เป็นอย่างนั้นจริงๆ ครับ ถึงชั่วโมงเรียนเราก็เข้ามากันพร้อมหน้า มานั่งหน้าสลอนฟังท่านอาจารย์เล่าประวัติศาสตร์อังกฤษให้เราฟัง พร้อมกันนั้นก็สูดควันบุหรี่ดันฮิลของท่านอาจารย์เข้าไปในปอดด้วยความเต็มใจ จำได้ว่าตอนที่เรียนวิชานี้ผมจำชื่อได้ 2 ชื่อที่เกี่ยวข้อง หนึ่งคือ Oliver Cromwell กับสองคือสังฆราชแห่งแคนเทอเบอรี่ เหมือนว่าท่านอาจารย์จะพูดถึงสองชื่อนี้อยู่บ่อยๆ คิดในเวลานั้นว่าน่าจะเป็นคนสำคัญในประวัติศาสตร์อังกฤษ (ได้เท่านั้นจริงๆ ตอนนั้น) ...พวกเรา KU 34 อยากรู้กันว่าอาจารย์นั่งห้องไหน จึงไปสำรวจดูที่คณะ ...ตอนนั้นคณะสังคมศาสตร์ของผมเป็นอาคารชั้นเดียว เราเรียกกันว่ากระต๊อบสังคม ทำนองนั้นจริงๆ ครับ ไม่ใหญ่โตอะไรกับเขา (เนื่องจากยังเป็นคณะเล็กๆ ที่เพิ่งตั้งมาได้ 9 ปี ในเวลานั้น) ตั้งอยู่เยื้องๆ กับคณะเศรษฐศาสตร์และบริหารธุรกิจ (ปัจจุบันสองคณะนี้แยกจากกันเป็นสองคณะแล้ว) ทางด้านถนนงามวงศ์วาน ผมเองเคยเข้าไปพบอาจารย์ที่ห้องทำงานหนหนึ่ง ก็รู้สึกแปลกที่ได้พบว่าอาจารย์นั่งทำงานอยู่คนเดียวเท่านั้นในห้องนี้ ไม่มีอาจารย์คนอื่นอยู่ด้วย ที่ว่าแปลกก็เพราะว่าส่วนใหญ่อาจารย์เค้าจะนั่งทำงานรวมกันในห้อง ห้องหนึ่งประมาณ 5-7 คน แยกไปตามภาควิชา แต่นี่นั่งคนเดียว ผมคิดในเวลานั้นว่าอาจารย์คงเป็นคนพิเศษ ไม่ก็เป็นคนแปลกแตกต่างไปจากคนอื่น แต่จนบัดนี้ผมก็ไม่เคยไปหาคำตอบว่า ทำไมอาจารย์จึงได้นั่งทำงานคนเดียวในห้อง (สันนิษฐานเอาว่าน่าจะเป็นสิทธิพิเศษอะไรบางอย่าง แต่ก็ไม่กล้าถามอาจารย์) ที่สำคัญห้องนั้นก็ไม่ได้สว่างมากมายอะไรนัก ออกดูทึมๆ ด้วยซ้ำไป ก็ไม่รู้ว่าอาจารย์นั่งทำงานไปได้อย่างไร ...เวลาที่อาจารย์เล่าประวัติศาสตร์อังกฤษ อาจารย์จะเล่าให้พวกเราฟังถึงชีวิตของอาจารย์ตอนที่ไปเรียนที่อังกฤษด้วย พวกเราจำได้ว่าอาจารย์เป็นคนเรียนเก่ง เพราะได้ที่หนึ่ง ม.8 ของประเทศ และได้ไปเรียนที่อังกฤษ ผมคิดว่าอาจารย์คงมีความภาคภูมิใจมากในสิ่งนี้ เพราะทุกครั้งที่อาจารย์เล่าให้ฟัง เราได้เห็นประกายในดวงตาของอาจารย์ที่เห็นได้ชัดว่ามีความสุขและเต็มไปด้วยความภาคภูมิใจ อาจารย์บอกว่าช่วงไปเรียน ต้องพักอยู่ในบ้านของขุนนางอังกฤษ ซึ่งเวลาจะเดิน นั่ง ยืน ต้องสำรวมอยู่เสมอ เคยได้ฟังว่าเวลานั่งรับประทานอาหารเย็นร่วมโต๊ะ ต้องแต่งชุดทักซิโด้ และถ้าหากมีกิริยาที่ไม่เหมาะสม เช่น หยิบช้อนชาแล้วทำเสียงดังเนื่องจากไปกระทบกับแก้ว ก็มักจะถูกตำหนิทุกครั้ง ตอนนั้นผมและเพื่อนๆ ชอบมานินทาถึงอาจารย์ลับหลังว่า อะไรมันจะเว่อร์ขนาดนั้น (บาปกรรม!) ...อีกสิ่งหนึ่งที่ผมรู้เกี่ยวกับอาจารย์ในเวลานั้นคืออาจารย์เก่งภาษาอังกฤษมาก และรู้ด้วยว่าอาจารย์สอนพิเศษที่สถาบัน ALT อยู่ด้วย สอน TOEFL นั่นแหละครับ ผมไม่เคยเรียน TOEFL กับอาจารย์ แต่ลูกศิษย์เอกของอาจารย์คนนึงคือ ดร.อำพน กิตติอำพน เพื่อนผมนั่นเอง ...หลังจากสำเร็จปริญญาตรีที่เกษตรศาสตร์ในปี 2520 ผมก็ได้มาพบท่านอาจารย์อีกครั้งก็ที่ มสธ. ในปี 2523

ตอนนั้นประมาณปี 2523 มสธ.ประกาศรับสมัครสอบแข่งขันเข้ารับราชการจำนวนหลายตำแหน่งมาก มีคนสมัครสอบเป็นหมื่นนะครับ ไม่ใช่เป็นร้อยหรือพัน เป็นหมื่นขอบอก ...ผมสมัครสอบไป 2 ตำแหน่งคือ เจ้าหน้าที่บริหารงานทั่วไป 3 กับอีกตำแหน่งคือเจ้าหน้าที่วิเคราะห์นโยบายและแผน 3 เวลานั้นผมรับราชการอยู่ที่กรุงเทพมหานครอยู่แล้วตั้งแต่ปี 2521 โดยเป็นนักสังคมสงเคราะห์ประจำศูนย์เยาวชนบางนา สังกัดสำนักสวัสดิการสังคม กรุงเทพมหานคร ด้วยความที่ที่ทำงานไกลบ้านมาก ทำได้ปีนึงก็เลยมองหาที่ทำงานใหม่ เพราะเหนื่อยกับการเดินทางข้ามโลกไปทำงานมาก พอดี มสธ. ประกาศรับสมัครสอบก็เลยสมัครอย่างที่บอก ผมสอบได้ทั้ง 2 ตำแหน่ง ตำแหน่งเจ้าหน้าที่บริหารงานทั่วไป 3 ผมสอบได้ที่ 7 เขารับ 6 คนเลยแห้ว ส่วนตำแหน่งเจ้าหน้าที่วิเคราะห์นโยบายและแผน 3 ผมได้ที่ 2 ปรากฏเขาเอาคนเดียว ดูเถอะครับแห้วอีก ซวยจริงๆ ผมคิดในเวลานั้น คนที่ได้ที่หนึ่งก็ไม่ใช่ใครที่ไหนหรอกครับ รศ.ดร.วรรณา โพธิ์น้อย นี่แหละ ...ตอนแรกคิดว่าคงไม่ได้มาทำงานที่ มสธ ซะแล้ว ผ่านไปประมาณซัก 2 อาทิตย์หลังประกาศผลสอบ มีคนโทรมาหาผมที่บ้าน (วันนั้นเป็นวันจันทร์จำได้ ศูนย์เยาวชนฯ จะหยุดวันอาทิตย์กับวันจันทร์) ทายซิครับใคร ก็อาจารย์เทียนฉาย (อดีตอธิการบดีจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย) นี่แหละโทรมา บอกว่าให้รีบมารายงานตัวเพราะเค้าเรียกบรรจุเพิ่มอีก 1 คนในตำแหน่งเจ้าหน้าที่บริหารงานทั่วไป 3 ตอนนั้นผมดีใจมาก แสดงว่าอยากได้ตัวเรามาก เพราะอาจารย์เทียนฉาย รองอธิการบดีฝ่ายบริหารในเวลานั้นโทรมาเองเลยนะครับ ผมเลยรีบแต่งตัวออกจากบ้านทันที ไปรายงานตัวที่ชั้น 6 อาคารบริษัทเดินอากาศไทย ถนนผ่านฟ้า ซึ่งเป็นที่ทำงานของสำนักงานอธิการบดี มสธ. ซึ่งที่นั่นเองที่ผมได้พบกับท่านอาจารย์เอี่ยมอีกครั้ง...(โปรดติดตามตอนต่อไป)

ศาสตราจารย์ ดร. เอี่ยม ฉายางาม ตอนที่ 1

สำหรับผมแล้วการแสดงความเคารพนับถือบุคคล สามารถแสดงออกได้หลายทาง ทางหนึ่งที่ผมพอทำได้และมีความสุขที่จะทำ ก็คือการเขียนถึงคนผู้นั้นตามที่ผมได้รับรู้ ...ผมได้ทราบข่าวว่าท่าน ศาสตราจารย์ ดร. เอี่ยม ฉายางาม ได้ถึงแก่อสัญกรรมเมื่อวันศุกร์ที่ 16 ตุลาคม ที่ผ่านมา จึงใคร่ขอใช้พื้นที่ในบล็อกนี้เขียนถึงท่านเพื่อเป็นการระลึกถึงท่านด้วยความเคารพนับถือต่อท่านอย่างจริงใจ แม้ผมจะไม่ค่อยได้มีโอกาสพบกับท่านสักเท่าไรนักหลังท่านพ้นจากตำแหน่งอธิการบดีของ มสธ. ไปเมื่อหลายปีมาแล้ว แต่ท่านยังเป็นคนที่มีพระคุณกับผมและเป็นผู้ที่ผมเคารพนับถือมาโดยตลอด ...การเขียนถึงท่านครั้งนี้คงไม่อาจจะเขียนให้จบทั้งหมดได้ในครั้งเดียว ขออนุญาตแบ่งออกเป็นตอนๆ เท่าที่ผมพอจะยังมีความทรงจำต่อท่าน และเท่าที่จะมีกำลังสติปัญญาเขียนถ่ายทอดออกมาให้คนอื่นได้รับรู้อย่างที่ผมได้รับรู้...

ผมได้มีโอกาสพบกับ ศาสตราจารย์ ดร. เอี่ยม ฉายางาม มาตั้งแต่ปี 2517 เมื่อครั้งที่ผมยังศึกษาอยู่ที่คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ผมพบกับท่านในชั้นเรียนวิชาประวัติศาสตร์อังกฤษ ที่ท่านเป็นเจ้าของวิชาและอาจารย์ผู้สอน ผมจำได้ว่าวันแรกที่ท่านเข้ามาสอน ท่านแต่งตัวอย่างเป็นทางการมาก (ในความเห็นของผมในเวลานั้น) คือท่านใส่เสื้อเชิ้ตสีขาว ผูกเนคไทแต่เป็นสีอะไรผมจำไม่ได้ เสื้อและกางเกงของท่านดูสะอาดสะอ้านโดยเห็นได้ว่าผ่านการซักและรีดมาเป็นอย่างดี ท่านมีใบหน้าที่ดูอิ่มเอิบมากในเวลานั้นจำได้ว่าผิวหน้าท่านออกสีชมพูด้วยซ้ำไป ท่านบอกให้พวกเราไปซื้อหนังสือเรียนประจำวิชานี้ นั่นก็คือ The History of England ผมจำผู้แต่งไม่ได้ แต่เป็นของสำนักพิมพ์ Penguin Books โดยท่านบอกว่าให้ไปหาซื้อได้ที่ร้านหนังสือดวงกมล สยามสแควร์ พวกเราในตอนนั้น (ซึ่งรวมถึงเพื่อนผมคนหนึ่งซึ่งเป็นศิษย์รักของท่านอาจารย์ในเวลานั้นด้วย ได้แก่ ดร.อำพน กิตติอำพน) รู้สึกว่าพวกเราแย่แน่ เพราะท่านบอกว่าหนังสือที่ว่านั้นเป็นภาษาอังกฤษ สำหรับผมเวลานั้น ภาษาไทยยังเอาตัวไม่ค่อยรอด พอท่านบอกว่าหนังสือที่จะใช้เรียนเป็นภาษาอังกฤษ หลายคนเริ่มกังวลว่าไม่น่ามาเลือกเรียนวิชานี้เลย เวรกรรมจริงๆ แต่ทำไงได้ครับ พวกเราเลยต้องทำใจดีสู้เสือ แบบว่าเอาวะเป็นไงเป็นกัน บางคนฝากให้เพื่อไปซื้อหนังสือให้ ส่วนผมรู้จักร้านดวงกมลค่อนข้างดีอยู่แล้ว เลยไปซื้อเอง ได้หนังสือมาตอนแรกก็พยายามอ่านอยู่หลายวัน สารภาพกันแบบตรงเลยดีกว่าไม่ต้องอ้อมค้อม คือไม่ค่อยรู้เรื่องสักเท่าไรนัก ต้องอาศัยเวลาที่อาจารย์เล่าให้ฟังในชั้น เวลาที่ท่านสอนในชั้น ท่านจะสูบบุหรี่ไปด้วย บุหรี่ที่ท่านชอบสูบตอนนั้นคือ Dunhill กล่องสีเขียว มาพร้อมกับไฟแช็คอันงามสีทองทั้งอัน เวลาที่ท่านสอนท่านก็จะไม่มองหน้าลูกศิษย์ คือจะเดินกลับไปกลับมาอยู่หน้าชั้น มือหนึ่งถือหนังสือพลาง อีกมือก็คีบบุหรี่ไปพลาง สอนไปสูบบุหรี่ไป ควันตลบอบอวลอยู่หน้าชั้น พวกที่นั่งแถวหน้าในตอนแรก ก็เริ่มขยับมาข้างหลังในครั้งถัดไป แต่ห้องที่เรานั่งเรียนกัน (ในเวลานั้นใช้ห้องที่ตึกฟิสิกส์) ไม่ได้กว้างขวางสักเท่าไรนัก สรุปคือนั่งอยู่ตรงไหนก็หนีควันบุหรี่ท่านไม่พ้น พวกเราเลยต้องนั่งเรียนนั่งฟังท่านเล่าเรื่องประวัติศาสตร์อังกฤษไป สูดควันบุหรีไป มึนกันไปถ้วนหน้า พวกผู้หญิงจะบ่นกันมากกว่าพวกผู้ชาย แต่ดูเหมือนท่านจะรู้ว่าไอ้พวกนี้ท่าทางมันคงไม่รู้เรื่อง เพราะส่วนใหญ่นั่งตาลอยแกอาการเอ๋อๆ ท่านจึงคอยถามพวกเราเป็นระยะๆ ตลอดเวลาหนึ่งชั่วโมงที่ท่านสอนว่าเข้าใจหรือไม่ รู้เรื่องหรือไม่ ซึ่งพวกเราทุกคนจำได้แม่นว่าท่านไม่เคยถามเป็นภาษาไทย ท่านจะถามเป็นภาษาอังกฤษว่า "clear?" "understand?" พวกเราก็ได้แต่เงียบเพราะมึนควันบุหรี่ที่ท่านสูบ เมื่อไม่มีใครยกมือถาม ไม่มีใครสงสัย ท่านก็เล่าประวัติศาสตร์อังกฤษของท่านต่ออย่างสบายอกสบายใจ (ท่านจะถามพวกเราประมาณ 2-3 ครั้งในแต่ละชั่วโมงที่ท่านสอน)...แต่ก็แปลกที่พอถึงชั่วโมงเรียนของท่าน พวกเราต่างคนต่างรีบขี่จักรยานมาเข้าชั้นเรียนกันโดยพร้อมเพรียงกัน (โปรดติดตามตอนที่ 2)

ว่าด้วยเกษียณราชการ 2009

ปีนี้มีคนที่ผมรู้จักมักคุ้นเกษียณจากราชการไปพอสมควร มีทั้งที่ขอเออร์ลี่ออกไปก่อนโดยที่ยังไม่ครบ 60 ปี และมีที่ขอเออร์ลี่แต่มหาวิทยาลัยไม่อนุญาต เลยขอลาออกจากราชการ ซึ่งกรณีนี้ใครก็มาห้ามไม่ได้ ...กรณีหลังนี่เป็นเพื่อนผมมาตั้งแต่สมัยที่เริ่มทำงานที่นี่เมื่อปี 2523 ขออนุญาตเอ่ยนามด้วยความนับถือไว้ตรงนี้ว่า คนนั้นก็คือคุณสวัสดิ์ เชาวกุล...สิ่งที่อยู่ในความทรงจำของผมก็คือคุณสวัสดิ์เริ่มทำงานที่ มสธ. ครั้งแรกก็ที่กองพัสดุ ในตำแหน่งนักวิชาการพัสดุ 3 เข้ามาพร้อมๆ กับเพื่อนผมอีกคนหนึ่งคือ คุณปรัชญา สิงห์ชูวงศ์ (ปัจจุบันลาออกจากราชการไปหลายปีแล้ว โดยไปประกอบอาชีพอย่างเจริญก้าวหน้าที่บริษัท AIA) ครั้งนั้นที่ทำงานของกองพัสดุ สำนักงานอธิการบดี อยู่ที่ชั้น 6 อาคารบริษัทเดินอากาศไทย ตรงสะพานผ่านฟ้า ราชดำเนิน หัวหน้ากองพัสดุสมัยนั้นก็คือคุณฮง สมสงวน จำได้ว่าเรานั่งออสุมทำงานกันอยู่ตรงนั้นหลายหน่วยงานรวมกัน หลายชีวิต รวมทั้งรองอธิการบดีทั้ง 3 คนในเวลานั้นก็นั่งสุมกันอยู่ตรงนั้นด้วย รองฯ ทั้งสามก็คือ ศ. ดร. เทียนฉาย กีนะนันท์ (รองอธิการบดีฝ่ายบริหาร) ศ. ดร. เอี่ยม ฉายางาม (รองอธิการบดีฝ่ายวิชาการ) และ รศ. ดร. ทองอินทร์ วงศ์โสธร (รองอธิการบดีฝ่ายวางแผน) ...คุณสวัสดิ์ที่ผมรู้จักเป็นคนที่สุภาพเรียบร้อย บุคลิกของเขาเมื่อครั้งนั้นจนมาถึงวันที่เขาลาออกจากราชการไม่เปลี่ยนไปแม้แต่น้อย คุณสวัสดิ์เป็นคนที่เคร่งครัดกับความถูกต้อง ทั้งนี้ในความเห็นของผมอาจเป็นเพราะการที่เขาต้องทำงานกับระเบียบราชการมาโดยตลอด ที่เป็นผลหล่อหลอมให้คุณสวัสดิ์เป็นคนที่มีบุคลิกของความตรงไปตรงมา คำนึงถึงระเบียบกฎเกณฑ์การปฏิบัติเป็นสำคัญ และที่สำคัญเป็นคนที่เห็นแก่ประโยชน์ของมหาวิทยาลัยเป็นหลัก...ความจริงแล้วหากเรามองกันในทางการบริหารจัดการทรัพยากรในองค์การ คุณสวัสดิ์ถือเป็นทรัพยากรบุคคลขององค์การที่มีคุณค่าอย่างยิ่ง ความรู้ ทักษะ ประสบการณ์ ตลอดจนจิตสำนึกในการทำงานที่เขามีอยู่นับว่าเป็นสิ่งที่หาได้ยากในองค์การอย่าง มสธ. ทุกวันนี้ ...สิ่งที่ชี้ได้ง่ายๆ อย่างดีประการหนึ่งคือ ตลอดเวลา 29 ปีที่คุณสวัสดิ์ทำงานที่ มสธ. เราไม่เคยได้ยินว่าคุณสวัสดิ์มีปัญหาหรือสร้างปัญหาอย่างใดแก่องค์การ ยิ่งปัญหาที่ถือกันว่าเป็นปัญหาที่มักเกิดกับคนทำงานราชการก็คือ การคอรับชั่น ปัญหาชู้สาว คุณสวัสดิ์เป็นผู้ที่ปราศจากเรื่องเหล่านี้อย่างสิ้นเชิง ...ผมมานั่งคิดว่า แล้วอะไรคือปัญหาที่ทำให้คุณสวัสดิ์จำต้องลาออกจากราชการก่อน ทั้งที่ความรู้ประสบการณ์ของเขาน่าจะยังประโยชน์ต่อมหาวิทยาลัยได้อีกนาน ...ก่อนหน้านั้นผมไม่ค่อยได้มีโอกาสสนทนากับคุณสวัสดิ์สักเท่าไรนัก เนื่องจากตำแหน่งงานที่แตกต่างกัน เป็นผลให้ไม่ค่อยได้พบปะคุณสวัสดิ์มากนัก จะพบกันก็บางทีที่ร้านกาแฟหน้าอาคารสัมมนา 1 ที่คุณสวัสดิ์ไปนั่งดื่มกาแฟในบางครั้ง ซึ่งได้คุยกันบ้างเล็กน้อยตามโอกาสและเวลาที่จำกัด ...แต่เมื่อมีโอกาสได้ไปร่วมงานเลี้ยงแบบส่วนตัวเล็กๆ ของคนที่คุ้นเคยกันที่ TK Palace ก็ทำให้พอได้ทราบเหตุผลบางส่วนที่ทำให้คุณสวัสดิ์ต้องขอลาออกจากราชการ ...เท่าที่ผมพอรับรู้ได้ก็คือ หนึ่งปัญหาเรื่องสุขภาพของคุณสวัสดิ์เอง ซึ่งส่วนหนึ่งเป็นผลกระทบมาจากการทำงาน สองปัญหาเรื่องของความเครียดในการทำงาน ที่เกิดจากสภาพแวดล้อมที่เป็นปัญหาจากการทำงาน จากการตัดสินใจของบุคคล จากการขาดการไตร่ตรองอย่างรอบคอบด้วยเหตุผลของผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้อง จากอคติของคนในมหาวิทยาลัยที่มีต่อกัน (ผู้บริหารกับผู้ใต้บังคับบัญชา) จากการที่ต้องทำงานในที่ที่ไม่เหมาะสม จากการตัดสินใจที่ไม่คำนึงถึงประโยชน์ส่วนรวมขององค์การ จากความไร้วุฒิภาวะทางเหตุผลและอารมณ์ของผู้ที่เกี่ยวข้อง...ประกอบกับสิ่งที่คุณสวัสดิ์ต้องการจะไปทำหลังจากออกจากราชการ เป็นผลให้คุณสวัสดิ์ตัดสินใจขอลาออกจากราชการไปในที่สุด

ผมคิดว่ากรณีของคุณสวัสดิ์ เป็นกรณีตัวอย่างที่ชี้ให้เห็นอะไรต่ออะไรหลายอย่างในองค์การอย่าง มสธ. หนึ่งผมว่ามันชี้ถึงปัญหาความบกพร่องบางอย่างในกระบวนการ KM ของมหาวิทยาลัย สองมันชี้ถึงการให้คุณค่าต่อการตัดสินใจภายใต้ authority ที่มีอย่างเดียวโดยไม่นำพาถึงคุณค่าของบุคคล สามมันชี้ให้เห็นว่าองค์การมีความเสี่ยงอย่างมากต่อการตัดสินใจในเรื่องต่างๆ ที่จะมีในอนาคต ...ผมเขียนถึงคุณสวัสดิ์ในโอกาสนี้ ก็ด้วยความนับถือที่มีต่อคุณสวัสดิ์ และด้วยความปรารถนาดีต่อบุคลากรทุกคนใน มสธ.